GALILEO VE “DÜNYA DÖNÜYOR” TARTIŞMASI

Galileo, “Eppur si muove” ve “Dünya Dönüyor” Tartışması: Kısa Bilimsel Özet

Galileo Galilei (1564–1642), Kopernik’in ortaya koyduğu Güneş merkezli evren modelini (Güneş merkezde, Dünya ve gezegenler onun etrafında dönüyor) gözlemlerle destekleyen en önemli bilim insanlarından biridir. Teleskop gözlemleriyle Jüpiter’in uydularını, Venüs’ün evrelerini ve Güneş lekelerini inceledi.

Galileo’nun teleskop gözlemleri, gökyüzünün tertemiz ve hiç değişmeyen bir âlem olduğu yönündeki eski inancı yıktı. Bu sonuçlar, Katolik Kilisesi’nin o dönemki resmî kozmolojisiyle (Dünya merkezli evren, Aristoteles–Batlamyus modeli) çatışıyordu.

Galileo, 1632’de yayımladığı “İki Büyük Dünya Sistemi Üzerine Diyalog” adlı eserinde Dünya merkezli sistemi savunanlarla Güneş merkezli sistemi savunanları karşılaştırdı ve açık biçimde Kopernik sistemine ağırlık verdi. Bunun üzerine Roma’daki Engizisyon Mahkemesi tarafından sapkınlık şüphesiyle yargılandı. 1633 tarihli duruşmada, “Güneş merkezdedir ve Dünya hareket eder” görüşünü savunduğu için “sapkınlıktan şiddetle kuşkulanılır” (vehemently suspect of heresy) bulundu ve bu görüşlerinden resmen vazgeçmeye zorlandı. Engizisyon önünde, bu fikirleri “lanetlediğini ve reddettiğini” okuduğu bir metinle ilan etti; kitabı yasaklandı ve kendisi ömür boyu ev hapsine mahkûm edildi.

Popüler kültürde çok ünlü olan “Eppur si muove” (“Ama yine de dönüyor”) cümlesi, geleneksel anlatıya göre Galileo’nun bu geri adımı attıktan sonra dişlerinin arasından fısıldadığı bir meydan okuma sözü olarak aktarılır. Ancak tarihsel açıdan bakıldığında, bu cümle mahkeme kayıtlarında ve Galileo’ya yakın erken kaynaklarda yer almaz; sözün Galileo’ya atfedildiği ilk yazılı kayıtlar, onun ölümünden yaklaşık bir yüzyıl sonraya aittir. Bu nedenle günümüzde tarihçiler, “Eppur si muove”yi büyük olasılıkla sonradan uydurulmuş ama Galileo’nun bilimsel tavrını sembolik olarak çok iyi ifade eden bir efsane olarak değerlendirir.

Galileo, resmî düzeyde görüşünü geri çekmek zorunda kalsa da, ev hapsinde dahi bilimsel çalışmalarını sürdürdü. Katı gövdelerin dayanımı ve hareket yasaları üzerine yazdığı “İki Yeni Bilim” adlı eseri, gizlice yurt dışına ulaştırılarak yayımlandı ve sonraki yüzyılda Newton mekaniğine giden sürecin temel taşlarından biri hâline geldi. Bugün bilim tarihi açısından Galileo, Engizisyon baskısı karşısında zorla susturulmuş, fakat uzun vadede gözleme ve akla dayalı bilimin üstün geldiğini gösteren bir figür olarak görülür. “Dünya dönüyor” cümlesi, tarihsel olarak tam o şekilde kurulmuş olsun ya da olmasın, onun temsil ettiği bilimsel gerçeklikten geri adım atmama tutumunun sembolü hâline gelmiştir.

Kaynaklar: Galileo’nun hayatı ve Engizisyon davası üzerine genel literatür (ör. bilim tarihi kitapları ve ansiklopedik kaynaklar).

DÜNYA TÜRK MUTFAĞI AKADEMİSİ